Historia powstania osiedla


Księże Małe to jedno z kilku wzorcowych osiedli wybudowanych w Europie w okresie międzywojennym, na przełomie lat 20 i 30 minionego stulecia. Osiedla te miały być początkiem zupełnie nowego, nieobciążonego tradycją budownictwa, zmieniającego na trwałe człowieka i jego życie. Były eksperymentem szczególnej wagi, którego efekty w decydującej mierze przyczyniły się do rozwoju nowoczesnej architektury XX wieku. Dzisiaj są one unikatowymi zespołami o niewymiernej wartości kulturowej, objęte pełną ochroną konserwatorską.

Klein Tschansch  Fot. Herder Institut, Marburg

W okresie międzywojennym grupa architektów i projektantów podjęła prace mające na celu rozwiązanie problemu mieszkaniowego, poprzez stworzenie programu budowy małych i tanich mieszkań dla masowego odbiorcy. Program ten miał służyć szybkiemu zaspokojeniu rosnących potrzeb mieszkaniowych na obszarach dotkniętych skutkami pierwszej wojny światowej. Wszędzie w Europie pojawiły się wówczas propozycje budowy osiedli tanich mieszkań, jednak w Niemczech ruch ten był najsilniejszy. Pracowano nad nowym ukształtowaniem i lepszym wykorzystaniem przestrzeni, dążąc równocześnie do zmniejszenia kosztów budowy pojedynczego mieszkania. W wyniku tych prac powstał typ zabudowy nazywany „Existenzminimum”, w którym wszystkie pomieszczenia miały powierzchnię minimalną ze względu na ich przeznaczenie.

Nowe zasady ówczesnej architektury mieszkaniowej zostały w dużym stopniu określone przez niemiecki Werkbund. Hermann Muthesuis, który był jednym z założycieli tej organizacji, głosił następujący program nowoczesnej sztuki architektonicznej: „więcej treści a mniej sztuki”.

W 1926 roku w Niemczech powołano Państwowe Towarzystwo Badawcze do spraw Ekonomiki Budownictwa i Mieszkalnictwa (RFG), którego celem stały się studia nad optymalizacją przestrzeni mieszkalnej. Uważano wówczas, że przy projektowaniu racjonalnych mieszkań należy posługiwać się ścisłymi naukowymi metodami – na podstawie biologicznych, psychologicznych i socjologicznych potrzeb powinno ustalić się dla różnej wielkości rodzin konieczne i wystarczające minima powierzchni mieszkalnej.

zdjęcie pochodzi z Zentralblatt der Bauverwaltung, nr 26, Berlin 1930

Członkami RFG byli najwybitniejsi ówcześni architekci. Zajmowali się oni nie tylko wewnętrznymi układami mieszkań i ich powierzchnią, nowymi materiałami i technologiami wprowadzanymi w celu zmniejszenia kosztów budowy domów, lecz również prawidłowym ich usytuowaniem względem stron świata, co zapewniało racjonalne nasłonecznienie pomieszczeń, a w związku z tym zdrowe warunki mieszkania. W wyniku badań zostały ustalone optymalne powierzchnie mieszkań, odpowiadające określonej liczbie osób w rodzinie: 45m2, 57m2, 70m2. W osiedlach eksperymentalnych prowadzono badania dotyczące najwłaściwszych typów planów mieszkań o określonej powierzchni, sprawdzając ich funkcjonalne walory.

Znakomitym forum wymiany poglądów najbardziej awangardowych twórców europejskich stała się organizacja Les Congres Internationaux d'Architecture Moderne założona w 1928r. w Szwajcarii. Odbywającemu się rok później we Frankfurcie nad Menem, II Kongresowi towarzyszyła wystawa zatytułowana „Mieszkanie najmniejsze”, na której pokazano plany małych mieszkań. Plany te dotyczyły zrealizowanych osiedli z różnych krajów Europy, między innymi zwrocławskiego osiedla Księże Małe (Klein Tschansch).

W okresie międzywojennym zarówno całe Niemcy, jak i sam Wrocław, postrzegane były w Europie jako miejsca wyjątkowe. Polski architekt Edgar Norwerth, który odwiedził Wrocław, pisał: „z szeregu miast niemieckich jedno z pierwszych miejsc w zdrowym i systematycznym ujęciu drobno-mieszkaniowego budownictwa bezwzględnie należy się Wrocławiowi”. Nie dziwi więc, że to we Wrocławiu zaprojektowano i zrealizowano, jako jedno z pierwszych w Europie, modelowe osiedle prezentujące modne wówczas idee. Jeden z projektantów Księża Małego (Klein Tschansch), Gustav Wolf (członek RFG), sformułował następujące warunki jakim odpowiadać powinno racjonalne mieszkanie: „dla każdej osoby własne łóżko, dla każdej osoby własna łazienka, uszczuplenie pomieszczeń gospodarczych, i do spania tylko na korzyść mieszkalnego centrum”. To centrum mieszkania tworzył wówczas pokój dzienny wraz z kuchnią. Było to zupełnie nowe podejście do projektowania domu. Pokój dzienny połączony z kuchnią stanowił miejsce integracji rodziny, przy wspólnym stole, jedynym miejscu spotkań w małym mieszkaniu.

Osiedle Księże Małe znajduje się w południowo-zachodniej części dzielnicy Krzyki, ograniczone jest ulicami: Opolską, Bytomską, Górnośląską i Tarnogórską. Było pierwszym osiedlem we Wrocławiu stricte nawiązującym do programu Bauhausu oraz poszukiwań Państwowego Towarzystwa Badawczego ds. Ekonomii Budownictwa i Mieszkalnictwa i Międzynarodowego Związku dla Spraw Mieszkaniowych.

zdjęcie pochodzi z Zentralblatt der Bauverwaltung, nr 26, Berlin 1930

Początek osiedla to rok 1924, kiedy to w Urzędzie Rozbudowy Miasta powstał generalny plan Wrocławia pod kierunkiem Fritza Behrendta we współpracy z Heinrichem Knippingiem. Ostateczne założenia urbanistyczne dla Księża Małego i Wielkiego powstały w styczniu 1925 roku, a trzy lata później – finalny projekt osiedla na Księżu Małym, datowany na 26 kwietnia 1928 roku.

Jego autorami byli Paul Heim i Albert Kempter – projektanci wielu osiedli wrocławskich, np. Pilczyc czy Sępolna. Przy projektowaniu poszczególnych domów pomagali im: Gustav Wolf, Hans Thomas i Rudolf Sack. Inwestorem było Towarzystwo Osiedlowe Wrocław S.A., które promowało nowoczesne i tanie, wielorodzinne budownictwo mieszkaniowe w stylu Neues Bauen (niemieckiego modernizmu).

Księże Małe wzniesiono w ciągu niespełna roku. Przewidziano łącznie 762 jedno, dwu i trzypokojowych mieszkań dla ponad trzech tysięcy mieszkańców oraz sklepy, salę zebrań, kotłownię centralnego ogrzewania z łaźnią i pralnią (co miało rekompensować brak łazienek w większości mieszkań), przedszkole i warsztaty rzemieślnicze.

Ponad 12-hektarowe osiedle na Księżu Małym było pierwszym zrealizowanym w całości we Wrocławiu „racjonalnym” osiedlem małych mieszkań socjalnych, stanowiącym swoisty poligon doświadczalny Państwowego Towarzystwa Badawczego ds. Ekonomiki Budownictwa i Mieszkalnictwa (Rfg). Instytucja ta prowadziła eksperymentalne badania nad idealnym mieszkaniem „minimum”. Stąd powierzchnie lokali oscylowały w okolicach 46, 57 i 70 metrów kwadratowych.

Modernistyczna zabudowa na Księżu Małym to długie ciągi domów z cegły, pokryte gruboziarnistym tynkiem i przykryte płaskimi dachami o wydatnych okapach. Zunifikowane elewacje, mimo że zaprojektowane przez różnych architektów, są urozmaicone dzięki zastosowaniu wykuszy, podcieni i różnych rytmów okien, balkonów i loggi. Dom przy ulicy Opolskiej ustawiony jest skokowo, co zapewnia lepsze doświetlenie mieszkań i wytłumia hałas dochodzący z pobliskiej ulicy. Na końcach ulic wewnętrznych od północy i południa układ domów przypomina literę L, co daje intymny charakter wewnętrznym, zielonym dziedzińcom, na których posadzono brzozy, topole i wierzby. Z powodu braku kanalizacji deszczowej wśród zieleńców urządzono specjalnie wgłębniki, zbierające wodę z ulic w czasie deszczu.
Nad wejściami do poszczególnych domów umieszczono ceramiczne płaskorzeźby z motywami zwierzęcymi, które miały ułatwiać dzieciom odnalezienie swego domu, ponieważ budynki posiadają zbliżony do siebie wygląd. Płaskorzeźby znajdują się przy wejściach do klatek w budynkach przy ulicy Opolskiej, Katowickiej oraz Chorzowskiej. Umieszczone są na domach projektowanych przez Hansa Thomasa z Miejskiej Szkoły Rzemiosła i Przemysłu Artystycznego. Pierwotnie było ich dziesięć, dwie z nich - sygnowane monogramem "HD" i są prawdopodobnie dziełem rzeźbiarza Hansa Diesenera, absolwenta Miejskiej Szkoły Rzemiosła i Przemysłu Artystycznego we Wrocławiu. Podobne spotkać można jeszcze na Karłowicach i w Wałbrzychu (dzielnica Nowe Miasto).

 

     

 

W 1996 r. historyczne zasoby Spółdzielni wpisano do rejestru zabytków jako wybitne osiągnięcie architektury i urbanistyki modernistycznej początków XX w. Znajdują się w strefie A ochrony konserwatorskiej. Wpis do rejestru chroni: podziały elewacji, płaski kształt dachów, urządzenia sieci burzowej (zbiorniki) oraz zieleń wysoką i niską.


Za:

1. W. Prastowski, Odkrywamy Wrocław: Modernistyczne osiedle na Księżu Małym

    (http://www.tuwroclaw.com/wiadomosci,odkrywamy-wroclaw-modernistyczne-osiedle-na-ksiezu-malym-,wia5-3266-10338.html)

2. J. Urbanik, G. Hryncewicz-Lamber, WuWA mieszkanie i miejsce pracy, Wrocław 2014

    (http://issuu.com/prezentacja_online/docs/h_012155_wroc__aw_rewitalizacja_wuw)


 
   
© ALLROUNDER